Μια σελίδα για τον παγκόσμιο ΠΟΝΤΙΑΚΟ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟ: Ιστορία - Μουσική - Κοινότητες
Α web page dedicated to promote the awareness of the HELLENIC PΟΝΤΙΑΝ culture

Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας:  ΚΑΛΑΜΑΡΙΑ

από την Εκδοση Πολιτιστικού Κέντρου Δήμου Καλαμαριάς "ΚΑΛΑΜΑΡΙΑ 1915-1925 Τραγούδια της Προσφυγιάς

(με πολύτιμα στοιχεία από το "Ινστιτούτο Ιστορικών Μελετών")

Ο ελληνισμός, που είχε εξαπλωθεί σε μια τεράστια έκταση γύρω από το Αιγαίο και είχε παρουσιάσει επί δύο χιλιάδες και πλέον χρόνια θαυμαστή οικονομική και πολιτιστική ακμή, άρχισε από τον 11ο αιώνα μ.Χ. να συρρικνώνεται αδιάκοπα κάτω από την πίεση και τη βία των τουρκικών φυλών που μετανάστευσαν από τις στέπες του Τουρκεστάν. Η συρρίκνωση αυτή πέρασε από δύο φάσεις και ήδη διανύει την τρίτη.

ΠΡΩΤΗ ΦΑΣΗ

Από το 13ο ως το 16ο αιώνα μ.Χ. καταλαμβάνεται από τους Οθωμανούς Τούρκους ολόκληρος ο ελληνικός χώρος. Οι ελληνικοί χριστιανικοί πληθυσμοί υφίστανται αδιάκοπη αιμορραγία με τους διωγμούς που εξαπέλυσαν εναντίον τους οι Οθωμανοί, τον εξισλαμισμό, το παιδομάζωμα και την εξουθενωτική βία και εκμετάλλευση. Ηταν πάνω από 8.000.000 ως τον 11ο αιώνα. Αλλ' αντί ν' αυξηθούν στους αιώνες που ακολούθησαν, πράγμα που θα συνέβαινεαν συνεχιζόταν η φυσιολογική πορεία ανάπτυξής τους, μειώθηκαν δραστικά σε ποσοστά που δεν είναι πάντως δυνατό να εξακριβωθούν.

ΔΕΥΤΕΡΗ ΦΑΣΗ

Οτι είχε απομείνει από τον ελληνικό πληθυσμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ξεριζώθηκε ολοκληρωτικά στη δεκαετία 1913-1923, εκτός από τους 300.000 Ελληνες της Κωνσταντινούπολης. Αλλά κι αυτοί τελικά εξαναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Τουρκία, ιδίως μετά το πογκρόμ του 1955, την αυξανόμενη εχθρότητα των τουρκικών αρχών και την υποδαυλιζόμενη εχθρότητα του τουρκικού πληθυσμού σε βάρος τους. Οι λίγες χιλιάδες που μένουν ακόμα εκεί δεν έχουν μέλλον. Αργά η γρήγορα θα υποχρεωθούν να φύγουν κι αυτοί.

Πόσοι ήταν οι Ελληνες της Τουρκίας πριν αρχίσουν οι διωγμοί που εξαπέλυσαν οι Νεότουρκοι εναντίον τους, δεν έχει ακόμη διαπιστωθεί έστω και με σχετική ακρίβεια. Πάντως, υπάρχουν ορισμένα χειροπιαστά στοιχεία τα οποία επιτρέπουν έναν πρόχειρο υπολογισμό:

1. Εκτοπίστηκαν στο εσωτερικό της Τουρκίας σύμφωνα με τις εκθέσεις που συγκέντρωσε το Οικουμενικό Πατριαρχείο ως το 1919, τουλάχιστον 774.235 -- πιθανώς όμως περισσότερα -- άτομα. Από αυτούς ένα μικρό ποσοστό μόνον, ανεξακρίβωτο μέχρι σήμερα, επέζησε.

2. Απελάθηκαν η κατέφυγαν στην Ελλάδα γύρω στις 400.000 άτομα, πριν από τη Μικρασιατική καταστροφή.

3. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή και με την ανταλλαγή των πληθυσμών κατέφυγαν πρόσφυγες στην Ελλάδα περίπου 1.300.000.

4. Σε άλλες χώρες και κυρίως στη Ρωσία υπολογίζεται ότι κατέφυγαν γύρω στις 200.000.

5. Στην Κωνσταντινούπολη έμειναν ακόμη εγκατεστημένοι 300.000 Ελληνες.

Με τη Μικρασιατική εκστρατεία του ελληνικού στρατού όμως αρκετοί από τους 400.000 πρόσφυγες της δεύτερης κατηγορίας επαναπατρίστηκαν προσωρινά για να διωχθούν ξανά μετά την καταστροφή.

Επίσης στις κατηγορίες 3 και 4 συμπεριλαμβάνονται και οι επιζήσαντες της πρώτης κατηγορίας. Από την άλλη μεριά πρέπει να προστεθούν τα θύματα των σφαγών, κυρίως εκείνα της Σμύρνης. Ετσι, ο συνολικός αριθμός του ελληνικού πληθυσμού της Μικρασίας και της Ανατολικής Θράκης πρέπει στην αρχή του αιώνα να ανερχόταν σε 3.000.000 τουλάχιστον.

ΤΡΙΤΗ ΦΑΣΗ

Είναι αυτή που διανύουμε σήμερα. Η Τουρκία, αφού απαλλάχθηκε οριστικά από τουςε ελληνικούς πληθυσμούς και φάνηκε να σέβεται για αρκετές δεκαετίες το εδαφικό καθεστώς του Αιγαίου, άρχισε από το 1973 να προβάλει απροσχημάτιστα βλέψεις σε βάρος του ελληνικού χώρου. Εθεσε ζήτημα διανομής του Αιγαίου. Επιτέθηκε εναντίον της Κύπρου και κατέλαβε το 38% του εδάφους της, το οποίο και ανακήρυξε σε...ανεξάρτητο κράτος. Και χαλκεύει προσχήματα για να δημιουργήσει και ζήτημα Δυτικής Θράκης. Ετσι, για μιαν ακόμη φορά ο Ελληνισμός, που τόσο δεινοπάθησε επί αιώνες από τους Οθωμανούς Τούρκους, αντιμετωπίζει νέα σαφή απειλή συρρίκνωσής του. Και η απειλή αυτή τον υποχρεώνει να δαπανά μεγάλο μέρος του εθνικού του εισοδήματος για την ενίσχυση του αμυντικού του θώρακα, ώστε να είναι έτοιμος από κάθε άποψη για την αντιμετώπιση και των χειρότερων ενδεχομένων. 

Η Μικρασιατική Καταστροφή υπήρξε μια ελληνική τραγωδία, ίσως μοναδική στην ιστορία του ελληνικού έθνους. Ο Γάλλος ιστορικός Driault δικαιολογημένα, τη θεώρησε σαν τη μεγαλύτερη και χειρότερη καταστροφή για τον Ελληνισμό απ' την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453. Περίπου 1.075.000 Ελληνες πρόσφυγες έφυγαν απ'τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη, για να έρθουν στην Ελλάδα. Μαζί τους και 150.000 πρόσφυγες από την Ρωσία, Βουλγαρία, Σερβία και Ρουμανία. Ετσι, μέσα σ' ένα χρόνο (από το 1922 ως το 1923), ο πληθυσμός της Ελλάδας αυξήθηκε κατα 1 εκατομμύριο περίπου κατοίκους, για να φτάσει τα 6.010.000 (1923).

Σύμφωνα με την απογραφή του 1928, από τους πρόσφυγες, 746.000 εγκαστάθηκαν στη Β. Ελλάδα (κυρίως αγρότες), ενώ 377.000 περίπου εγκαστάθηκαν στην Ν. Ελλάδα (κυρίως αστοί), καλύπτωντας στο σύνολο, μ' αυτούς που εγκαταστάθηκαν σε διάφορα σημεία της Ελλάδας, το 19.6% του πληθυσμού.

Τις μεγαλύτερες αυξήσεις πληθυσμού παρουσίασαν τα δύο μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας: η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη. Ετσι στα 1920 ο πληθυσμος της Θεσσαλονίκης ήταν 170.000 δηλαδή το 3,4% του συνόλου του πληθυσμού και το 1928 250.000 κατοίκους το 4,0% του συνολικού πληθυσμού, σημειώνει ο Α. Παπαγιαννόπουλος και συνεχίζει:

Για τη Θεσσαλονίκη ο ερχομός και η εγκατάσταση των προσφύγων αποτελεί σημαντικό γεγονός. Τα καράβια καθημερινά, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, αλλά και αργότερα άδειαζαν νύχτα-μέρα πλήθη από ρακένδυτους πρόσφυγες στο λιμάνι.

Κανένα πρόγραμμα και καμιά ιδιαίτερη μέριμνα δεν είχε ληφθεί για τα καραβάνια των προσφύγων, που οι στερήσεις και η πείνα μαζί με τις κακουχίες και τις σκληρές περιπέτειες που πέρασαν ήταν αποτυπωμένα με θλίψη στα κουρασμένα πρόσωπά τους. Η ελονοσία θέριζε κυριολεκτικά. Καθεμερινά σημειώνονταν 50 περίπου θάνατοι προσφύγων απ΄την αρρώστια αυτή και της κακουχίες.

Τεράστιο για τις ελληνικές αρχές ήταν το πρόβλημα της στέγης και του επισιτισμού μέσα στις γενικά δυσάρεστες συνθήκες, συνθήκες που είχε δημιουργήσει η έκβαση του πολέμου.

Τα "τσαντίρια" των προσφύγων σιγά-σιγά αντικατάστησαν νέοι προσφυγικοί συνοικισμοί από παράγκες, ενώ η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων που συστήθηκε, φρόντιζε για τη μόνιμη αποκατάσταση τους.

Απ'τα Σφαγεία (Χαρμάνκιοϊ) μέχρι την Καλαμαριά δημιουργήθηκαν νέοι οικισμοί, όπου μέσα στη θλίψη της προσφυγιάς και στους θρήνους για τις "Χαμένες Πατρίδες" σύντομα ακούστηκαν οι ήχοι του λυράρη και του ζουρνατζή, που ξανάφερναν νοερά τους ξεριζωμένους πίσω στους τόπους τους η τους άνοιγαν τις πόρτες μιας καινούργιας δημιουργικής ζωής στη μητέρα πατρίδα. Πιο αναλυτικά:

Οι πρόσφυγες αυτοί που εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη και στην ευρύτερη περιοχή της, καθώς και σ' όλη την υπόλοιπη Ελλάδα, που ενσωματώθηκαν και αποτελούν σήμερα μια αναμφισβήτη ενότητα με τον υπόλοιπο γηγενή πληθυσμό της χώρας, συνέβαλαν ουσιαστικά στην οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη του τόπου.

Για τη Θεσσαλονίκη, η εγκατάσταση των προσφύγων στην πόλη σήμανε:

α) Ομοιογένεια του πληθυσμού. Εφυγε το τουρκικό στοιχείο και το ελληνικό κατέλαβε την ύψιστη αναλογία (87%).
β) Δημιουργήθηκε έντονη αγορά, παρ' όλη την περιορισμένη συνναλακτική ικανότητα των προσφύγων.
γ) Ο ρυθμός συνναλαγών και εμπορίου επιταχύνθηκε.
δ) Δημιουργήθηκε στην πόλη ένα τεράστιο εργατικό δυναμικό.
ε) Επεκτάθηκε η βιοτεχνική βάση της πόλης, που προοιώνιζε την ανάπτυξη βιομηχανιών και νέων κλάδων εμπορίου.
στ) Προωθήθηκαν νέες ιδέες με προοδευτικό χαρακτήρα.
ζ) Ανήλθε το γενικό πολιτιστικό επίπεδο.
η) Αναζωογονήθηκε με νέο αίμα ο πληθυσμός της βόρειας, κυρίως, Ελλάδας.

Τα στοιχεία κάτω από την δίνη των οποίων δημιουργήθηκε η "επιχωριάζουσα" προπολεμική λαογραφία της Θεσσαλονίκης είναι τα έξης:

1. Πόλεμοι και απελευθερωτικά κινήματα
2. Αστισμός
3. Εξευρωπαϊσμός
4. Μειονότητες
5. Κυβερνητικές πολιτικές
6. Προσφυγιά -επιμιξία
7. Διχασμένη πολιτιστική ταυτότητα

Αν η Θεσσαλόνικη, ως τα σήμερα είναι η "Μητέρα των προσφύγων", η Καλαμαριά είναι η ακριβή και πολυβάσταχτη θυγατέρα της. Ενας τόπος συνώνυμος της προσφυγιάς και πιο πολύ της Ποντιακής. Ο Ιωάννης Καμενιάτης αναφερόμενος σ' αυτή πριν από την Κατάληψη και λεηλασία της Θεσσαλονίκης από τους Σαρακηνούς πειρατές τον Αύγουστο του 904 γράφει τα εξής:

"και τις δύο πλευρές αυτού του βουνόυ (δηλ. του Χορτιάτη) και προς Ν. και Β. απλώνονται πεδιάδες βατές και χρήσιμες, που χαρίζουν στους κατοίκους της πόλης κάθε τι που μπορεί να τους κάνει να καλοζήσουν. Από τις δυο αυτές πεδιάδες πόσο πανέμορφη και ευχάριστη είναι εκείνη που βρίσκεται Ν. του βουνού και Α. της πόλης. Είναι στολισμένη με πυκνά δέντρα, με διάφορων ειδών κήπους και με άφθονα νερά, που έρχονται άλλα από πηγές και άλλα από ποτάμια, νερά που χαρίζουν στην πεδιάδα την πυκνή βλάστηση και κατόπιν χύνονται στη θάλασσα. Αμπέλια φυτεμένα το ένα κοντά στο άλλο στεφανώνουν τα χωράφια και με την αφθονία των καρπών τους ευφραίνουν το μάτι του φιλόκαλου θεατή. Πολλά και πυκνά μοναστήρια, που βρίσκονται στις πλαγιές του βουνού και στο υπόλοιπο μέρος του τόπου, κτισμένα σε τερπνότατες θέσεις, είναι πάντα ένα καινούργιο και ευχάριστο θέαμα για τους οδοιπόρους και γι' αυτούς ακόμη τους πολίτες. "

Με τίτλο "Αντιλεγόμενο τοπωνύμιο - Διάφορες απόψεις για την Καλαμαριά ο καθηγητής Γ. Θεοχαρίδης γρ'αφει τα εξής:

"Καλαμαριά λοιπόν σαν όνομα προσφυγικού συνοικισμού είναι κάτι το νέο. Η ονομασία αυτή χαρακτήριζε μια από τις πύλες των τείχων της Θεσσαλονίκης την "Πύλη της Καλαμαριάς" και τούτο, γιατί οδηγούσε σε μια περιοχή, που είχε το όνομα αυτό πολύ πριν να δημιουργηθεί ο ομώνυμος συνοικισμός. Η πύλη αυτή λεγόταν Κασσανδρεωτική μέχρι και τις αρχές του 10ου αιλωνα και τούτο επειδή οδηγούσε προς την Κασσάνδρεια της Χαλκιδικής. Θα πρέπει λοιπόν, κατά την εποχή που συμπίπτει με τους χρόνους του Ιωάννη Καμενιάτη, που ονομάζει ακόμη την πύλη Κασσανδρωτική, να έγινε η μετονομασία γιατί οι χρονογράφοι μετά απ' αυτόν την ονομάζουν Πύλη Καλαμαριάς. Οπωσδήποτε κάποιο γεγονός προκάλεσε την αλλαγή του ονόματος της πύλης και της περιοχής. Συμπεραίνει πως ένα καπετανίκιο της βυζαντινής αυτοκρατορίας, από μεγάλη στατικοπολιτική διοικητική περιοχή είχε φτάσει να σημαίνει μια μικρή διοικητική υποδιαίρεση ενός θέματος, καθόριζε την περιοχή στα παράλια της Χαλκιδικής από το μεγάλο Εμβολο μέχρι τη διώρυγα της Ποτίδαιας και ονομαζόταν καπετανίκιο της Καλαμαριάς. Η ίδρυση αυτού θα μπορούσε να τεθεί με κάποια πιθανότητα μεταξύ της λήξης της φραγκοκρατίας στη Μακεδονία (1224) και της πρώτης εμφάνισης αυτού σαν καπετανίκιο (1300). Το ότι συναντάται το όνομα Καλαμαριά το 1083 επιτρέπει να υποτεθεί η ύπαρξη και βάνδου (διοικητικής υποδιαίρεσης πριν από το καπετανίκιο) Καλαμαριάς. Το καπετανίκιο πρέπει να επέζησε και μετά το 1340, και πιθανά μέχρι την κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τους Τούρκους. Και το όνομα Καλαμαριά, συναντάται και σε πατριαρχικά έγγραφα τον καιρό της τουρκοκρατίας.

Αναφέρει ο συγγραφέας διάφορες εκδοχές για την ετυμολόγηση της λέξης, όπως ότι οφείλεται στη Μάρα, θυγατέρα του δεσπότη της Σερβίας Γεωργίου Μπάνκοβιτς, που είχε εγκατασταθεί σε ένα μοναστήρι της περιοχής. Την έλεγαν Μάρα και επειδή ήταν καλή, από Καλή-Μάρα, ήταν έυκολο να δημιουργηθεί το Καλαμαριά. Η εκδοχή όμως αυτή απορρλιπτεται για το γεγονός ότι το τοπωνύμιο προϋπήρξε από την Καλή-Μάρα. Το ίδιο απορρίπτεται η απόδοση του ονόματος στην αδελφή της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, Μαρία, που την έλεγαν Καλή Μαρία. Στην περίπτωση αυτή η Καλή Μαρία προϋπήρξε κατά πολύ του τοπονύμιου, παρά το γεγονός ότι το όνομα της ήταν εύκολο να εξελιχθεί σε Καλαμαρία-Καλαμαριά. Ακόμη απορρίπτει την άποψη άλλων που αποδίδουν την Καλαμαριά στα Καλά-μερία που σημαίνει καλοί τόποι, γιατί δεν θεωρεί ούτε το πρώτο συνθετικό ως επίθετο, ούτε και το μερία εννοεί τόπο".

Αλλά και ο Γ.Κ. Μωραϊτόπουλος να πως είδε την Καλαμαριά στα 1880:

"Οταν εξερχώμεθα της πύλης Καλαμαριάς προς το ανατολικόν μέρος της πόλεως Θεσσαλονίκης, παρατηρούμε, ότι μέρος μεν αυτού είναι πεδινόν, μέρος λοφώδες και πέραν φαίνεται ο δασώδης Χορτιάτης. Το πεδινόν μέρος είναι κατάφυτον, πανταχού υπάρχουσι κήποι, ολίγοι αγροί, και πολλοί αμπελώνες, οίτινες καλύπτουσι μεγάλην έκτασιν γης μέχρι της άκρας του μικρού Καρά-μπουρνού. Προς τούτοις βλέπομεν και πολλά οικήματα διεσκορπισμένα τήδε κακείσε μεταξύ των δένδρων, ιδίως όμως είναι ταύτα συσωρευμένα πυκνότερον εις δύο μέρη, τα οποία θεωρούνται ως προάστεια της ΄πολεως".

Τριάντα τόσο χρόνια αργότερα ο τόπος αυτός έμελλε να δεχθεί το μεγαλύτερο μέρος των προσφύγων και το όμορφο Καραμπουρνάκι να τραγουδηθεί με τα μελανώτερα χρώματα:

Τσολ' κι έρημον Καραμπουρούν τριούλ τριούλ ταφεία
Ανοίξτε και τερέστιατα όλια Καρσλί παιδία

Συσσωρευμένες ιστορικές συγκυρίες έφεραν εδώ, αρχικά στο Καραμπουρούν-Καλαμαριά χιλιάδες πρόσφυγες κατά την περίοδο 1915-1923 για να καταλήξουν σε παμμέγιστη εθνική τραγωδία στα 1922-23.

Παλαιοί κάτοικοι των αλησμόνητων πατρίδων των οποίων απόγονοι ζουν σήμερα στην Καλαμαριά με επιδόσεις σε όλους τους τομείς κατάγονται απο: Τραπεζούντα, Ριζούντα, Σάντα, Πλάτανα, Βατούμ, Σοχούμ, Νοβορσίνσκ, Τυφλίδα, Κρώμνη, Ματσούκα (νομού Τραπεζούντας), Σαμψούντα, Αργυρούπολη η Γκιουμουσχανέ (νότια της Τραπεζούντας), Θεοδοσιούπολη ή Ερζερούμ, Καρς, Αρταχάν, Κερασούντα, Ορντού ή Κοτύωρα (ανατολικά Κερασούντας), Ιμερα, Νικόπολις, Πουλαντζάκη, Αμάσεια, Καισάρεια. Αλλά και από πολλά μέρη της Μικράς Ασίας όπως Ταταύλα (συνοικισμός Πόλης), τα Γανόχωρα, Ηράκλεια, Καλλίπολη, Μαρμαρά, Νικομήδεια, Πάνορμο, Χαλκηδόνα, Κατιρλί, Αρετσού ή Ρύσσιον ή Αντάρτζα της Προποντίδας.

Αλλά και από τα Θεραπειά, το Μακροχώρι, το Κουρί και Δέρκων της Πόλης, τη Χρυσούπολη η Σκουτάρι του Βόσπορου, τη Χιλή της Βιθυνίας. Ακόμη την Κίο, Νίκαια, Νικομήδεια, Προύσσα, Μουδανιά. Την Σμύρνη, τις Φώκιες, την Αγία Παρασκευή, το Αϊδίνι, τα Δαρδανέλλια του Ελλήσποντου, τα Αλάτσατα, Βουρλά η Βρύουλα, Γκουλ-Μπαχτσέ και Τσεσμέ Ερυθραίας, το Κορδελιό και το Χαντί-Μπέη της Σμύρνης, το Αρδαμύτιο και τις Κυδωνιές της Αιολίας, την Τσατάλτζα και Τούζλα της ανατολικής Θράκης, κ.ά.

Ο Ι. Καρακασίδης για την Καλαμαριά γράφει τα εξής:

"Ηταν το πλουσιώτερο και παραγωγικότερο μέρος. Καλλιεργούνταν με σιτηρά, αμπέλια, λαχανικά, καρποφόρα δέντρα. Ακόμη ήταν απαλλαγμένο από τους ελώδεις πυρετούς, υπεύθυνους της ελονοσίας, φυματίωσης και άλλων ασθενιών που μάστιζαν την εποχή εκείνη τον πληθύσμο σε αντίθεση με την άλλη πλευρά που υπέφερε (λίμνη γιαννιτσών κ.λ.π.). Να γιατί ήταν η "Καλή μεριά". Από το 1918 άρχισαν να φτάνουν εδώ με την ψυχή στο στόμα, πρόσφυγες διωγμένοι από τον τόπο, που πολλούς αιώνες πριν ρίζωσαν οι πρόγονοί τους. Εδώ στην αρχή κτίσαν παράγκες, καλύβες, σπιτάκια κι αργότερα το Κράτος ανέλαβε την αποκατάσταση τους, σε σπίτια. Από τους πρώτους που έφτασαν εδώ ήταν οι πρόσφυγες της πειοχής του Καρς-Καύκασου, ακολούθησαν της Μικράς Ασίας, του Πόντου, της Πόλης, της ανατολικής Θράκης, της βουλγαρίας, Σερβίας, κ.λ.π. Μέχρι το 1943 ήταν ενσωματωμένη στο Δήμο Θεσσαλονίκης με τον οποίο αποτελούσε και αποτελεί ενιαίο σύνολο (το πολεοδομικό συγκρότημα Θεσσαλονίκης). Από την 1η Ιανουαρίου 1943 άρχισε να λειτουργέι σαν ξεχωριστός Δήμος Καλαμαριάς".

This article in English

webmaster  trapezounta@yahoo.com  © May 1999 

Trapezounta.com is an independent website not affiliated with any organization or institution